Αυτεπιστασία στα «Έργα Πληροφορικής»

egg_idea Γενικώς…

Στη -δαιδαλώδη- ελληνική νομοθεσία περί Κατασκευής Δημοσίων Έργων υπάρχει ένας όρος που τελευταία μου προκάλεσε το ενδιαφέρον. Αναφέρομαι στον όρο «αυτεπιστασία», που παρουσιάζεται ως μια εναλλακτική της κατασκευής ενός έργου, όπου ο ενδιαφερόμενος δημόσιος φορέας προχωρά με ίδια μέσα και σ’αυτή καθ’αυτή την κατασκευή (μέρους ή όλου) του έργου και δεν μένει στην επίβλεψή του και μόνο (όπως -λανθασμένα, νομίζω- αναφέρεται στη σχετική προσπάθεια μετάφρασης του αντίστοιχου όρου).

Έχω την αίσθηση ότι είναι λίγοι οι φορείς που με «όπλο» μια κατάλληλα στελεχωμένη Τεχνική Υπηρεσία τολμούν να πηγαίνουν κόντρα στο ρεύμα της «εν λευκώ» παραχώρησης της κατασκευής -από το στάδιο της μελέτης στην πλειονότητα των περιπτώσεων- σε εξωτερικούς εργολήπτες και να διεκδικούν να αναλάβουν οι ίδιοι το βάρος. Το ρίσκο και η ευθύνη φαίνεται εκ πρώτης όψεως να είναι αρκετά μεγάλα για να υπερσκελίσουν την έλλειψη κινήτρων μιας και παύουν να τίθενται κίνητρα κέρδους (πολύ δύσκολο να φανταστώ ότι ο προϋπολογισμός κάποιου δημόσιου φορέα θα μπορεί να τροφοδοτηθεί από τα «κέρδη» και τα έσοδα της χρηματοδότησης μιας τέτοιας διαδικασίας).

Παρόλα αυτά, είναι εντυπωσιακό ότι πολλοί φορείς προχωρούν σε τέτοιες κινήσεις, αν και με «ελεγχόμενες» πρακτικές, που φαίνεται να «προκαλούν» την ΠΕΔΜΕΔΕ, που σύμφωνά με έγγραφο διαμαρτυρίας , ζητά φειδώ στην κατασκευή έργων με αυτεπιστασία … Όμως, ακόμη κι έτσι φαίνεται να υπάρχει ένας «αλληλο-έλεγχος» …

Στο χώρο των ΤΠΕ …

Στο χώρο των ΤΠΕ τα παραπάνω ακούγονται τουλάχιστον …σουρεαλιστικά αφού δεν υπάρχει ακόμη θεσμοθετημένη η έννοια του «Έργου Πληροφορικής» (όλα τα σχετικά έργα χαρακτηρίζονται ως «προμήθειες» και ακολουθούν την αντίστοιχη …πεπατημένη διαδικασία με ότι αυτό συνεπάγεται). Όσο για τα συγχρηματοδοτούμενα, έχω την αίσθηση ότι δηλώνονται σαν «Υπηρεσίες» ειδικά τώρα με τις προϋποθέσεις περιορισμού του προϋπολογισμού του εξοπλισμού στο 10% του συνολικού (διορθώστε με αν κάνω λάθος).

Πρωτοβουλίες, εργασίες σχετικών ΟΕ (=ομάδων εργασίας) του ΤΕΕ (μέχρι και για μεθόδους προ-κοστολόγησης και εκτίμησης αμοιβών των απαιτούμενων μελετών), εισηγήσεις της ΕΜηΠΕΕ και των άλλων επιστημονικών φορέων (π.χ. στην ημερίδα εδώ), ακόμη και σχετικές εισηγήσεις των συλλογικών οργάνων των ιδιωτικών φορεών (βλ. ΣΕΠΕ) υπάρχουν πολλές αλλά για την ώρα δεν φαίνεται που για την ώρα …τίποτα στον ορίζοντα.

Παρά την έλλειψη πλαισίου, οι πρωτοβουλίες ανάπτυξης λογισμικού ή/και σχεδιασμού υποδομών (δικτύων κλπ) δεν λείπουν. Πρωτοπόροι στην προσπάθεια αυτή είναι τα Ιδρύματα της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης στο χώρο των ΤΠΕ τουλάχιστον, που η στελέχωσή τους (είτε μέσω συμβάσεων είτε μέσω αοριστικοποίησής τους) βοηθά στο να αναπτύσσουν πρωτοβουλίες σε όλα τα επίπεδα (ερευνητικό ή/και εφαρμοσμένο) για την ανάπτυξη εφαρμογών και σχεδιασμού υποδομών με ίδια μέσα (αν και γενικά δυστυχώς αναπτύσσουν προσαρμοσμένες στις ανάγκες τους λύσεις). Ακόμη, δεν ξέρω αν προβλέπεται από τον Κανονισμό Λειτουργίας των συγκεκριμένων Οργανισμών ή αν η στελέχωση έχει προκύψει από εκ των υστέρων ενέργειες των ανθρώπων που έτυχε να βρεθούν στις κατάλληλες θέσεις των οργανισμών, αλλά νομίζω μπορούν να βρεθούν αρκετά παραδείγματα (τα περισσότερα βέβαια από το χώρο των Α.Ε. του Δημοσίου – ότι κι αν σημαίνει αυτό) προς παραδειγματισμό (όχι απαραίτητα προς μίμηση) στο χώρο των υπόλοιπων Δημόσιων Φορέων. Ενδεικτικά αναφέρω:
– Το ΕΚΤ με πολύ πρόσφατη τη συμμετοχή του στις εργασίες του συνεδρίου Open Source Systems 2009.
– Τη Διεύθυνση Πληροφορικής της Κτηματολόγιο Α.Ε.
– Την ΕΔΕΤ Α.Ε κ.α. πολλά

Καταλαβαίνω ότι μπαίνουμε για τα καλά στα χωράφια του κρατισμού, αλλά προσωπικά μου φαίνεται πιο υγιές ένα μοντέλο όπου -κατάλληλα στελεχωμένοι- δημόσιοι φορείς (ή και συνεργασίες αυτών, όπου η συμμετοχή των επιμέρους θα είναι ενεργή όπως π.χ. η ΚΕΔΚΕ, διαδημοτικές συνεργασίες σαν αυτή εδώ ή ενώσεις νομικών φορέων σαν αυτή εδώ κ.α. πολλές) και ιδιωτικές εταιρείες θα «διαγωνίζονται» για να αναλάβουν την εκτέλεση ενός έργου, του οποίου οι προδιαγραφές και η μελέτη εφαρμογής (ναι, πριν από την προκήρυξη του έργου αυτού καθ’αυτού) έχουν προκύψει και πάλι από μια τέτοια «διαγωνιστική» διαδικασία (αντί να καταφεύγουν στην πεπατημένη πλέον τακτική των «ειδικών» συμβούλων και των «εμπειρογνωμόνων» με ένα σωρό αδιαφανείς διαδικασίες και απευθείας αναθέσεις).
Ακόμη και στην περίπτωση που ο δημόσιος φορέας δεν αναλάβει τελικά το έργο, έχει πλέον μεγάλη τριβή με τις απαιτήσεις του έργου και μπορεί να ελέγξει πολύ καλύτερα την εκτέλεσή του αλλά και τα παραδοτέα του και εν τέλει την καλύτερη λειτουργία της αγοράς (που αναγκάζεται έτσι να υλοποιήσει όσα υπόσχεται)….

Περιμένω σχόλια …

Υ.Γ. Όλα αυτά την ώρα που είναι διαπιστωμένη (και διατυπωμένη από τους εκπροσώπους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και σε πρόσφατη επιτροπή παρακολούθησης – βλ. σελ 73 πρακτικών της 2ης Επιτροπής Παρακολούθησης του Ε.Π. ΔΒΜ) η ανάγκη για διατηρησιμότητα :

(…) Το ένα αφορά το κριτήριο που μιλά για την διατηρησιμότητα, την βιωσιμότητα των δράσεων μετά την ολοκλήρωσή τους και στις προϋποθέσεις που πρέπει να υπάρχουν προκειμένου να εκπληρούται αυτό το κριτήριο, εμείς σαν Ευρωπαϊκή Επιτροπή βλέπουμε εδώ να παίζει σημαντικό ρόλο και η εξέταση της τεχνικής διοικητικής και οικονομικής δυνατότητας των δικαιούχων ή των φορέων που υλοποίησαν το έργο, στο να μπορέσουν να το τρέξουν, να το λειτουργήσουν μετά την ολοκλήρωσή του. Νομίζω ότι θα πρέπει το κριτήριο αυτό να συμπληρωθεί με την διατύπωση έτσι όπως την προτείνουμε (…).

UPDATE 2009-10-01 H πολύ πρόσφατη ανακοίνωση της τελικής έκδοσης των προτύπων για την πιστοποίηση διαχειριστικής επάρκειας εμπεριέχει οδηγό εφαρμογής και για υλοποίηση δράσεων με «ίδια μέσα», οπότε όταν γίνει διαθέσιμος θα επανέλθω…Από τους υπόλοιπους οδηγούς εφαρμογής, πάντως, διακρίνεται η κατάταξη των έργων πληροφορικής στα «έργα και υπηρεσίες» (εκτός κι αν ετοιμάζεται κι άλλος οδηγός εφαρμογής» – θα επικοινωνήσω και θα σας πω😉 ).

UPDATE 2009-10-19 Τελικά φαίνεται ότι η ιδέα που περιγράφω παραπάνω δεν είναι και τόσο ..πρωτότυπη. Ο …τρόχος φαίνεται να έχει ανακαλυφθεί με τις Α.Ε. του δημοσίου. Σε άρθρο σχετικά με την προμήθεια έξυπνων καρτών ανάμεσα σε άλλα διαβάζω:

Η αγορά πληροφορικής έχει διατυπώσει, μέσω του ΣΕΠΕ, τις αντίθετες θέσεις της όσον αφορά τον σκοπό και τον τρόπο λειτουργίας της ως Α.Ε, καθώς σύμφωνα με το ιδρυτικό καταστατικό της η ΗΔΙΚΑ, έχει την δυνατότητα να υλοποιεί και έργα πληροφορικής, όπως οι επιχειρήσεις στις οποίες μπορεί και να απευθύνεται ζητώντας την διενέργεια διαγωνισμών για υλοποίηση έργων και την αξιοποίηση τεχνογνωσίας στα Ασφαλιστικά ταμεία, όπως στην περίπτωση των «health smart cards». Στο ιδρυτικό καταστατικό της αναφέρεται σαφώς ότι σκοπός της ΗΔΙΚΑ Α.Ε. είναι η «μελέτη, ανάπτυξη, λειτουργία, εκμετάλλευση, διοίκηση, διαχείριση και συντήρηση τμημάτων πληροφορικής και επικοινωνιών, εξοπλισμού, λογισμικού και υπηρεσιών για την εξυπηρέτηση όλων των φορέων κοινωνικής ασφάλισης», που προφανώς και την φέρνει σε ευθεία αντίθεση με τις εταιρείες πληροφορικής.

8 thoughts on “Αυτεπιστασία στα «Έργα Πληροφορικής»

  1. Στην κεντρική ιδέα συμφωνώ απολύτως. Και μη φοβάσαι την λέξη κρατισμός. Ας αφήσουμε ή ας σπρώξουμε το κράτος να αναπτυχθεί και να γίνει σοβαρός παίκτης και όποιος έχει τις δυνατότητες (Τ’ αρχίδια) ας το ανταγωνιστεί. Ελεύθερη οικονομία είναι αυτή που αφήνει ελεύθερους άτομα ή οργανισμούς (Χωρίς καμιά εξαίρεση συμπεριλαμβανομένου του κράτους) να αναπτυχθούν.

    Και φυσικά όπου δεν μπορεί το κράτος να ανταπεξέλθει θα απευθυνθεί στον πιο εξειδικευμένο ιδιώτη. Έτσι άλλωστε λειτουργεί και ο ιδιωτικός τομέας… εγώ προσωπικά είμαι μέλος του τεχνικού τμήματος της εταιρίας (Εσωτερικά το λέμε και σχεδιασμού, μελετών κτλ), ξέρουμε και κάνουμε πολλά πράγματα, έχουμε βέβαια και τα κίνητρα αλλά και θεσμοθετημένες υποχρεώσεις, αλλά όπου υστερούμε ζητούμε και πληρώνουμε βοήθεια.

  2. Πέτρο καλημέρα, αν δεις τα επιμέρους χαρακτηριστικά των υλοποιήσεων ακόμα και αυτά που αναφέρεις ως παραδείγματα πρόκειται στην ουσία για έτοιμα συστήματα που πάλι εξωτερικοί εργολάβοι τα υλοποίησαν, ειδικά στην Κτηματολόγιο που τυγχάνει να έχω συνεργαστεί και έχω ίδια άποψη. Από εκεί και πέρα να επισημάνω ότι είναι πλέον γονιδιακή η σχέση που έχει η ελεύθερη αγορά με το κράτος σε σημείο σήμερα πρωιούσης της κρίσης να είναι πάνω από 60 -70%.

  3. @doxaras Γιάννη, το παράδειγμα της Κτηματολόγιο Α.Ε. το χρησιμοποίησα ακριβώς επειδή τα περισσότερα συστήματά τους τα έχουν όντως προμηθευτεί από εξωτερικούς συνεργάτες αλλά τα αξιοποιούν -ή έτσι φαίνεται τουλάχιστον- οι ίδιοι (κι όχι δίνοντας «έξω» και τις όποιες επεκτάσεις των εφαρμογών). Για να μην πει κανείς ότι τα παραδείγματά μου είναι από φορείς που έχουν υιοθετήσει εν πολλοίς την προσέγγιση του ανοιχτού λογισμικού και ξεκινάνε από πολύ «χαμηλά» το χτίσιμο εφαρμογών και υποδομών…

    Από τη -μικρή μου- εμπειρία, πολλοί φορείς μετά από την παραλαβή/εγκατάσταση ενός Πληροφορι(α)κού Συστήματος και την όποια «ψευτο-εκπαίδευση» σε επίπεδο διαχείρισης και μόνο περιμένουν να περάσει ο χρόνος της εγγύησης και προχωράνε σε προκηρύξεις για την αξιοποίησή του και πάλι από εξωτερικούς «συνεργάτες» χωρίς να παλέψουν τπτ προς την κατεύθυνση της «εσωτερικής παραγωγής»…Αυτό νομίζω είναι αυτό που πρέπει να αποφευχθεί…

  4. Πετράν, αυτό είναι όντως πολύ ενδιαφέρον άρθρο!!

    Δεν μπορώ να «ελέγξω» κατά πόσο η εικόνα που δίνεις για την εσωτερική λειτουργία των δημοσίων φορέων είναι πραγματική ή αντιπροσωπευτική, γιατί εσύ έχεις πολύ μεγαλύτερη εμπειρία σε αυτόν τον τομέα από εμένα. Μπορώ όμως να σχολιάσω τις συνέπειες των συλλογισμών σου…

    Κατ’ αρχήν συμφωνώ απόλυτα ότι ο ανταγωνισμός μεταξύ δημοσίων και ιδιωτικών φορέων σε διαγωνισμούς μπορεί να είναι θετικός και για τις δύο πλευρές. Αυτό που μου κίνησε πολύ την περιέργεια ήταν το σχόλιο σου ότι είναι απίθανο τα έξοδα που θα δαπανηθούν για να αναπτυχθεί ένα έργο λογισμικού εσωτερικά να πιστωθούν/διεκδικηθούν στον προϋπολογισμό του δημόσιου φορέα.

    Έστω ότι ο ΟΕΕΚ χρειάζεται ένα έργο λογισμικού για το οποίο προκηρύσσεται διαγωνισμός και το εκτιμώμενο (πραγματικό) κόστος είναι 10. Εαν ο ΟΕΕΚ προτιμήσει μετά τον διαγωνισμό να αναλάβει ο ίδιος να φέρει σε πέρας το έργο, πρέπει να επωμιστεί ο ίδιος το κόστος.

    Για να δεχθεί να αναλάβει το έργο, ένα από δύο τινά συμβαίνει: είτε έχει ήδη το απαραίτητο ανθρώπινο δυναμικό και είναι σίγουρος ότι μπορεί να φέρει το έργο εις πέρας, είτε πιστεύει ότι μπορεί να προσελκύσει το απαραίτητο ανθρώπινο δυναμικό. (Εστιάζομαι κυρίως στο κόστος των ανθρώπων και αγνοώ τα υπόλοιπα έξοδα, γιατί στα έργα λογισμικού πιστεύω ότι είναι μακράν μεγαλύτερο.)

    Στην πρώτη περίπτωση έχουμε ένα ενδιαφέρον παράδοξο. Ο ΟΕΕΚ έχει ανθρώπους οι οποίοι μπορούν να φέρουν εις πέρας ένα σημαντικό έργο, πράγμα που σημαίνει ότι έχουν πολύ διαθέσιμο χρόνο! Κοινώς ο υπηρεσία δεν ξέρει/μπορεί να χρησιμοποιήσει τους πόρους της. Τι τους χρειάζεται λοιπόν? Και γιατί το «κόστος» του έργου να πιστωθεί στον προϋπολογισμό του φορέα, αφού έχει ήδη όλους τους πόρους που χρειάζονται?

    Στην δεύτερη περίπτωση απλά εσωτερικεύουμε ένα εξωτερικό πρόβλημα. Αντί να «αγοράσουμε» ένα έργο από εξωτερικούς προμηθευτές, φτιάχνουμε μια νέα εσωτερική ομάδα εργασίας, η οποία θα φέρει το έργο εις πέρας. Δεν βλέπω πως αυτό μπορεί να βελτιώσει την κατάσταση… Η διαφθορά και η αισχροκέρδια που κυριαρχεί στην ελληνική «ελεύθερη αγορά», είναι χαρακτηριστικό και του δημόσιου τομέα.

    Η γενικότερη εντύπωση μου είναι ότι παλεύουμε να βρούμε μεσοβέζικες και εστιασμένες λύσεις σε ένα τεράστιο πρόβλημα που αφορά την συνολική λειτουργία της οικονομίας και της «ελεύθερης» αγοράς στην Ελλάδα.

    Η λύση είναι απλή στην θεωρία και πολύπλοκη στην πράξη, να λειτουργήσει ο ανταγωνισμός σωστά! Και μπορούν να ανταγωνίζονται και δημόσιοι με ιδιωτικούς φορείς ευθέως. Αρκεί να μην χρησιμοποιούνται λεφτά των φορολογούμενων για να αποκτούν πλεονέκτημα οι δημόσιοι φορείς. Και οι ιδιωτικοί φορείς πρέπει να λειτουργούν ευθέως ανταγωνιστικά μεταξύ τους, και όχι μέσω μιζών προς δημόσιους λειτουργούς και μέσω καρτέλ…

  5. Παράθεμα: Αιμοδοσίας ..βάσανο « Λίγο από όλα

  6. @Αντώνης

    Σχετικά με «το παράδοξο για τη διαθεσιμότητα ανθρώπινων πόρων κλπ»

    Η άποψή σου νομίζω πως είναι στην ίδια λογική/τάση που εκφράζει κι ο κ. Ασημακόπουλος, ο οποίος στην τελευταία (2η) Επιτροπή Παρακολούθησης των ΕΠ Ψηφιακή Σύγκλιση και του «αδελφού» Διοικητική Μεταρρύθμιση (πρακτικά εδώ) προτείνει:

    «(…) Να αξιοποιηθεί πλήρως η εμπειρία της Κοινωνίας της Πληροφορίας ΑΕ. Η Κοινωνία της Πληροφορίας ΑΕ θα πρέπει να γίνει ελκυστική, θα πρέπει να προσελκύσει πάρα πολλούς φορείς, να κάνει συμφωνίες και να υποβάλλει έργα για λογαριασμό τους.
    Έτσι κερδίζουμε πάρα πολλά. Γλιτώνουμε από επάρκειες και αξιοποιούμε την τεχνογνωσία τους. Την τεχνογνωσία της Κοινωνίας της Πληροφορίας ΑΕ. (…)»

    Δηλαδή όντως η σύσταση είναι προς την κατεύθυνση «απογύμνωσης» των φορέων ακόμη κι από αυτή τη διαχείριση των εργών και τις σχετικές διαδικασίες οργάνωσης (πόσο μάλλον από την υλοποίηση!). Και πράγματι στην πράξη, η πολλή δουλειά (σύνταξης διακήρυξης κλπ), από όσο είμαι σε θέση να αντιλαμβάνομαι, γίνεται από την ΚτΠ Α.Ε. (είναι ο μεγαλύτερος δικαιούχος…) και τους άλλους «πυλώνες» (βλ. ΨηφΕν ΑΕ) …

    Αυτό φαίνεται να βοηθά πράγματι στην -όποια- αποδοτικότητα στην απορρόφηση κονδυλίων αλλά το ουσιαστικό θέμα (της μη αξιοποίησης των παραδοτέων των έργων από τους φορείς) δείχνει να παραμένει και να απέχει πολύ από τον στόχο παρά τις «ανορθόδοξες» θυσίες που προτείνει ο κ. Ασημακόπουλος:

    «(…) Με ακούσατε να επιμένω στις ψηφιακές υπηρεσίες. Στις άμεσες ψηφιακές υπηρεσίες προς τον πολίτη. Ο κύριος Πυροβολάκης (σ.σ. εκπρόσωπος της ΕΜηΠΕΕ), λέει, «Για να υπάρχουν ηλεκτρονικές υπηρεσίες, πρέπει να υπάρχουν υποδομές, πρέπει να υπάρχει περιεχόμενο και πρέπει να υπάρχουν και άνθρωποι (σ.σ. κατάλληλη στελέχωση)».
    Αυτός είναι ο ορθόδοξος τρόπος σκέψης. Αυτό είναι που προσπαθούσαμε να κάνουμε μέχρι τώρα και κάποιοι είπαν προηγουμένως ότι τα έργα δεν χρησιμοποιούνται.
    Θεωρώ λοιπόν ότι πρέπει να σκεφτόμαστε λίγο ή περισσότερο ανορθόδοξα. Και επειδή είναι και στη φύση μας, αλλά και επειδή τώρα πια η συγκυρία το επιβάλλει. Πρέπει να είμαστε ανορθόδοξοι.
    Ψηφιακές υπηρεσίες άμεσες προς τον πολίτη, πάση θυσία. Πάση θυσία. Τι θα πει πάση θυσία; Θα πει, αν χρειαστεί ανθρώπινο δυναμικό θα επιβάλλουμε την κατάρτισή του. Αν χρειαστεί υποδομή, που σίγουρα υπάρχει γιατί έχουμε, θα το κάνουμε κι αυτό. Αν χρειαστεί περιεχόμενο, που σίγουρα υπάρχει, θα το χρησιμοποιήσουμε και αυτό. Αλλά το κύριο είναι το κεφάλι πάνω και τα πόδια κάτω. Το κύριο είναι η ψηφιακή υπηρεσία προς τον πολίτη.
    Άρα, όλα τα υπάρχοντα έργα αυτή τη στιγμή πρέπει να προσανατολιστούν προς τον έξω κόσμο, προς αυτή την εξωστρέφεια, επιπέδου (…) πόδια, μέση, κεφάλι. Όχι ανάποδα (…)

    (σ.σ. Η παραπάνω πρόταση για «ανορθόδοξη» προσέγγιση του κ. Ασημακόπουλου φαίνεται να συμβαδίζει με τη ..χαλάρωση των απαιτήσεων για χορήγηση διαχειριστικής επάρκειας ακόμη και στους φορείς όπου η Τεχνική Υπηρεσία είναι μέρος του Οργανογράμματος. Θα επανέλθω μετά τη μελέτη της ΚΥΑ για το τελικό σχετικό πρότυπο του ΕΛΟΤ για το αν οι προηγούμενες ..απλοποιήσεις έχουν αρθεί ή όχι… Για την ώρα σημειώνω τους πολλαπλούς οδηγούς εφαρμογής που τη συνοδεύουν – ανάμεσά τους κι ένας για εκτέλεση με «ίδια μέσα» – χωρίς όμως κάποιος από αυτούς να αναφέρεται σε έργα πληροφορικής …)

  7. Αν και κάποια πράγματα έχουν αλλάξει, το θέμα φαίνεται να έχει ενδιαφέρον και η σχετική κουβέντα συνεχίζεται.
    Μάλιστα εδώ και κάποιες μέρες σε ένα νήμα του http://www.neo2.gr με αφορμή τις απαντήσεις του κ. Σπινέλλη εκ μέρους της ΓΓΠΣ για την εφαρμογή της απογραφής των Δημόσιων Υπαλλήλων η συζήτηση είναι αρκετά ζωηρή !

  8. Παράθεμα: ΕΛΟΤ και Έργα ΤΠΕ | @pgaval

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s